Осыдан он жыл бұрын бәрі түсінікті болатын: мұнай қымбаттаса – теңге күшейеді, мұнай арзандаса – доллар бағасы өседі. Нарықтағы бұл заңдылық ұзақ уақыт бойы өзгермей келді. Алайда соңғы жылдары жағдай басқаша өрбіп жатыр.
2014 жылы Brent маркалы мұнайдың бағасы бір баррель үшін шамамен 99 доллар болса, доллар бағамы 180 теңге төңірегінде еді. 2020 жылы мұнай құны 42 долларға дейін төмендегенде, доллар бағамы 430 теңгеге жуықтады. Ал 2022 жылы мұнай қайтадан 100 доллар деңгейіне көтерілгенімен, теңге айтарлықтай нығайған жоқ – доллар бағамы 460 теңге шамасында сақталды. 2026 жылға келсек, мұнай бағасы 75–80 доллар аралығында болғанына қарамастан, доллардың құны 500–510 теңге деңгейінде қалып отыр.
Бұл нені білдіреді? Бір кездері теңге бағамының басты бағдаршамы болған мұнай бүгінде бұрынғы ықпалынан айырыла бастады.
Сарапшылардың бағалауынша, қазіргі кезде Brent мұнайы мен USD/KZT бағамы арасындағы корреляция шамамен 0,3–0,4 деңгейінде. Яғни мұнай бағасы теңгеге әлі де әсер етеді, бірақ оның ықпалы бұрынғыдай шешуші емес.
Салыстырып қарасақ, 2010–2014 жылдары бұл көрсеткіш 0,7–0,8 деңгейінде болған. Ол кезде теңге бағамы мұнай нарығындағы өзгерістерге өте сезімтал еді. Ал 2022–2024 жылдары корреляция 0,4-ке дейін төмендеп, бүгінде шамамен 0,3 деңгейінде қалып отыр.
Қарапайым тілмен айтқанда, қазір мұнай қымбаттады екен деп, теңге міндетті түрде нығаяды деп айту қиын.
Неліктен бұлай болды?
Ұлттық Банктің рөлі артты. 2026 жылы Қазақстандағы базалық мөлшерлеме шамамен 16,5% деңгейінде сақталуда. Бұл теңгедегі депозиттердің тартымдылығын арттырып, халық пен бизнестің доллар сатып алу белсенділігін белгілі бір дәрежеде шектейді.
Ұлттық қордың ықпалы күшейді. Экономикаға трансферттер арқылы тұрақты түрде шетел валютасы құйылып отырады. Кейде дәл осы операциялар айырбас бағамына мұнай бағасынан да көбірек әсер етеді.
Әлемде доллар күшейіп келеді. АҚШ Федералдық резерв жүйесінің саясаты мен жоғары пайыздық мөлшерлемелер доллардың әлемдік нарықтағы позициясын нығайтты. Мұндай жағдайда дамушы елдердің валюталарына, соның ішінде теңгеге де, күшею оңай емес.
Ел ішіндегі инфляция әлі де жоғары. Қазақстандағы инфляция деңгейі 10–11%-дан жоғары болып отыр. Бұл халық пен бизнестің валюта нарығындағы мінез-құлқына әсер етеді. Көпшілік тәуекелден сақтану үшін жинақтарының бір бөлігін шетел валютасында ұстауға тырысады.
Сандар не дейді?
Кезең | Brent мұнайы | USD/KZT бағамы | Жағдай |
2014 | ~99$ | ~180 | Мұнай мен теңге арасындағы байланыс өте күшті |
2020 | ~42$ | ~430 | Теңге күрт әлсіреді |
2022 | ~100$ | ~460 | Байланыс әлсірей бастады |
2026 | ~75–80$ | ~500+ | Мұнай бағасы бағамды толық айқындамайды |
Ең маңыздысы не? Бүгінде мұнай бағасы теңге бағамына әсер ететін көптеген факторлардың бірі ғана.
Сондықтан мұнай құны 10–15%-ға өссе де, теңге нығаймауы мүмкін. Бұған:
- әлемдік доллардың күшеюі;
- ел ішіндегі инфляция;
- Ұлттық Банктің нарықтағы операциялары;
- бизнес пен халық тарапынан валютаға сұраныстың артуы себеп болуы ықтимал.
Бір кездері теңге бағамы мұнай бағасына тікелей тәуелді еді. Қазір бұл байланыс әлдеқайда әлсіреген. Сондықтан бүгінгі таңда теңгенің тұрақтылығын тек мұнай бағасымен түсіндіру жеткіліксіз. Валюта бағамына әсер ететін факторлар көбейіп, олардың әрқайсысының маңызы арта түсті.
Дәурен Жәңгір, AMarkets компаниясының талдаушысы