Валюта бағамы маңызды көрсеткіш болғанымен, оның өзі инвесторға не сатып алу керектігін (теңге, доллар, облигация немесе акция) көрсетпейді. Бір бағам бір инвестор үшін тиімді болуы мүмкін, ал екіншісі үшін мүлдем маңызды болмауы ықтимал. Инвестор үшін қаражаты қай валютада қажет болатынын, инвестициялау мерзімін, портфельден күтілетін кірістілікті және қандай шығынға төтеп бере алатынын анықтау әлдеқайда маңызды. Сондықтан USD/KZT бағамының болжамын инвестициялық сигнал ретінде емес, инвестициялық модельге енгізуге болатын ықтимал сценарийлердің бірі ретінде қарастырған жөн.
Қаржы нарығында нақты жауап беруді қажет етпейтін сұрақтар бар. Дегенмен, оларға жауап беруге тура келеді. Өйткені біздің тақырыбымызға қатысты көпшілік: «Жыл соңында доллар қанша тұрады? 400? 500? 550?» деген сұрақ қояды. Себебі теңге бағамы – көпшілік инвестор үшін түсінікті көрсеткіштердің бірі.
Сонымен қатар бүгінде сарапшылардың валюта бағамына қатысты болжамдары бір-бірінен айтарлықтай алшақ: доллар бағамы 500 теңгеден 400 теңгеге дейін, тіпті одан да төмен болуы мүмкін деген пікірлер бар. Ал Ұлттық Банктің тамыз айындағы макроэкономикалық сауалнамасына сәйкес, 2026 жылға арналған доллар бағамының орташа медианалық болжамы – 490 теңге, 2027 жылға – 516,2 теңге, 2028 жылға – 562,2 теңге.
Кімнің болжамы дұрыс әрі шындыққа барынша жақын екенін анықтау – біздің міндетіміз емес. Біз тек валюта бағамын болжаудың түйінді мәселесіне назар аударғымыз келеді: сарапшылар көбіне әу бастан нақты жауабы жоқ сұраққа дәл жауап беруге тырысады. Дегенмен, болжамды көрсеткіштер жарияланды, ал инвесторлардың кейбір санаттары үшін мұндай болжамдар белгілі бір дәрежеде сенімділік қалыптастырады. Мысалы, инвестор доллар бағамы 500 теңгеге жетеді деп сенсе, шешім қабылдау оңай көрінеді: долларды алдын ала сатып алу. Ал бағам 400 теңге болады деп ойлаған басқа бір инвестор әзірге күте тұрғанды жөн көреді. Ең қызығы – екі тарап та қателесуі мүмкін. Себебі қаржы нарығы мұнан әлдеқайда күрделі.
Біріншіден, болжамдар калейдоскоптағы суреттер секілді тез өзгеріп отырады, өйткені валюта бағамына әсер ететін факторлар өте көп әрі олардың көбі құбылмалы. Екіншіден, орташа бағам болжамын белгілі бір күндегі бағамның болжамы ретінде автоматты түрде қабылдауға болмайды. Үшіншіден, бағамды дәл болжаудың өзі дұрыс инвестициялық шешім қабылдауға кепілдік бермейді.
Инвестор валюта бағамының бағытын дәл болжаған күннің өзінде, балама активке инвестиция салғандағыдан төмен кіріс алуы мүмкін. Ең бастысы – бағам болжамы кірістілікпен бірдей емес екенін түсіну. Мұны мысал арқылы қарастырып көрейік. Бастапқы бағам - бір доллар үшін 450 теңге делік. Екі құралға инвестиция саламыз: жылдық кірістілігі 16% болатын теңгелік актив және кірістілігі 5% құрайтын долларлық актив.
Егер бір жылдан кейін доллар бағамы 400 теңге болса, теңгелік активтің доллармен есептегендегі кірістілігі шамамен 30,5%-ды құрайды. Ал доллар бағамы 500 теңгеге жетсе, сол теңгелік активтің доллармен есептегендегі кірістілігі шамамен 4,4% болады. Бағам 550 теңгеге дейін көтерілген жағдайда нәтиже теріс мәнге түсіп, шамамен -5%-ды құрайды. Осыдан бір парадокс туындайды: бір теңгелік актив валюта бағамының өзгеруіне қарай өте тиімді де, тиімсіз де болуы мүмкін. Алайда оны балама активпен салыстырмайынша, оның нәтижесін нақты бағалау мүмкін емес.
Олай болса, инвестор шын мәнінде нені сатып алады: валютаны ма, әлде болашақ кірістілікті ме? Адам доллар сатып алғанда, іс жүзінде тек валюта бағамына ғана бәс тікпейді. Ол теңгедегі балама кірістіліктен бас тартады. Егер депозит немесе облигациялар бойынша жоғары мөлшерлеме алуға болатын болса, доллар сатып алудың өзіндік құны бар: ол – алынбай қалған пайыздық кіріс. Сондықтан инвестициялық шешім қабылдау кезінде алдымен теңгелік активтің кірістілігін есептеп, бағам өзгерісінің әсерін ескеру, содан кейін алынған нәтижені долларлық активтің кірістілігімен салыстыру қажет. Дәл осы жерде баламалы құн ұғымы пайда болады.
Бағам болжамының пайдасы немесе осалдығы
Жеке инвесторлардың басты қателіктерінің бірі – USD/KZT бағамын дербес актив ретінде қабылдау. Яғни теңгенің нығаюы немесе әлсіреуі тиіс болатын қандай да бір «дұрыс» деңгей бар деп есептеу.
Алайда валюта бағамы – бір валютаның екінші валютадағы құны. Оның өзі ақша ағынын қалыптастырмайды, дивиденд төлемейді, пайда әкелмейді және дербес іргелі кірістілікке ие емес. Сондықтан долларды теңгеге шаққанда арзан да, қымбат та сатып алуға болады, бірақ долларды иеленудің өзі инвестиция жасауды білдірмейді.
Кәсіби тәсілді ұстанатын жеке инвестор үшін басқа аспекті маңыздырақ: болашақтағы міндеттемелері мен қаржылық мақсаттарының валютасын ескере отырып, портфельдің жиынтық тәуекелі мен кірістілігін бағалау.
Қазақстандық инвестор үшін доллар автоматты түрде «тәуекелсіз» актив болып саналмайды. Ол теңгенің әлсіреуінен қорғануға мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар болашақтағы теңгелік шығындарға қатысты валюталық тәуекел туғызады. Бұдан бөлек, ұлттық валюта нығайған жағдайда долларлық активтер жоғары кірістілік ұсынатын теңгелік құралдарға қарағанда төмен нәтиже көрсетуі мүмкін. Бағам болжамы жалған бағдарға айналып, тіпті инвестордың импульсивті әрі ұтымсыз шешім қабылдауына түрткі болуы мүмкін. Дәл осы жерде мінез-құлықтық экономика мәселелері алға шығады.
Анкоринг. «Доллар 500 теңге тұратын болады» деген сияқты болжамдар айтылған кезде, 500 саны психологиялық зәкірге айналады. Мұндай жағдайда 450 теңге арзан болып көріне бастауы мүмкін. Алайда 450 теңгенің өзі валютаның әділ құнын білдірмейді.
Тренд болып табылмайтын соңғы оқиғалардың әсері. Егер теңге бірнеше ай қатарынан нығайып келсе, инвестор оның нығаюы жалғаса береді деп күте бастайды. Керісінше, доллар бағамы күрт өссе, оның әрі қарай да қымбаттай беретініне сенім пайда болуы мүмкін.
Шығыннан қорқу. Теңгенің әлсіреуі инвестициялық портфельдің құны бір мезгілде өсіп жатса да, жеке қаржылық шығын ретінде қабылдануы мүмкін.
Көпшілікке еру. Туыстар, әріптестер арасында немесе әлеуметтік желілерде доллар сатып алу туралы әңгіме көбейген кезде, валюта сатып алу инвестициялық шешімнен әлеуметтік-психологиялық әрекетке айналады.
Бұл мінез-құлықтық реакциялардың толық тізімі емес. Дегенмен олардың өзі бағам болжамының қателесу ықтималдығымен қатар, инвесторды эмоцияға беріліп шешім қабылдауға итермелеуі мүмкін екенін көрсетеді.
Соған қарамастан, бір нәрсені анық түсіну қажет: доллар – нашар актив емес, ал кейбір жағдайларда қазақстандық инвестор үшін валюталық әртараптандыру орынды шешім болуы мүмкін. Әсіресе болашақтағы шығындар, мысалы, баланың шетелде білім алуы, саяхаттау немесе шетелдегі жылжымайтын мүлік сатып алу сияқты мақсаттар шетел валютасында жоспарланса немесе активтер доллармен номинацияланса, бұл маңызды. Мұндай жағдайда портфельдегі доллардың үлесі алыпсатарлық емес, хедж құралы ретінде қызмет етеді.
Инвесторларды шартты түрде жіктеу
Инвестор түрі | Басты міндет | Ол үшін не маңызды | Ұтымды стратегия | USD/KZT болжамына көзқарасы |
Қысқа мерзімді жинақтаушы | Капиталды 6-24 айға сақтау | Өтімділік, инфляция, сенімділік | Депозиттер, қысқа облигациялар, ақша нарығы құралдары | Қаражат орналастырылатын мерзім мен таңдалған құралдың болашақ мақсатқа сәйкестігі бағамнан маңыздырақ |
Валюталық хеджер | Болашақ USD шығындарынан қорғану | Болашақ міндеттемелердің валютасы | USD портфелін қалыптастыру | Валюталық позицияны біртіндеп қалыптастыру сатып алу үшін ең қолайлы сәтті дәл табуға тырысқаннан ұтымдырақ болуы мүмкін |
Кірістілікке бағытталған инвестор | Ағымдағы ақша ағынын алу | Мөлшерлемелер, кредиттік тәуекел, мерзім | Депозиттер/облигациялар баспалдағы | Бағамға емес, пайыздық кіріске бағдарлану |
Ұзақ мерзімді инвестор | 5-15+ жыл ішінде капиталды ұлғайту | Нақты кірістілік | Әртараптандырылған акциялар мен облигациялар портфелі | Бағам болжамы маңызды емес |
Тактикалық инвестор | Қайта бағаланудан пайда табу | Валюта, мөлшерлемелер, мұнай, өтімділік | Көлемі шектеулі сценарийлік позициялар | USD/KZT бағамының болжамы валюта бағамы модельдегі факторлардың бірі ғана болып, инвестициялық стратегияның негізі болмаған жағдайда практикалық мәнге ие болуы мүмкін |
Басты стратегия – «теңгені долларға» қарсы қою емес, әртараптандыру
Әртараптандыру әрдайым инвестордың «алтын» қағидаларының бірі болды және солай қала береді. Қазіргі инвестор, әдетте, енді екі ғана позицияның: 100% теңге немесе 100% доллардың бірін таңдамайды. Оның иелігінде көптеген құрал бар: теңгелік депозиттер, мемлекеттік және корпоративтік облигациялар, қазақстандық компаниялардың акциялары, шетелдік акциялар, ETF, валюталық құралдар және ақша қоры. Сондықтан мәселе көбіне әрбір актив класының қандай үлесін және қандай себеппен ұстау керектігіне келіп тіреледі.
Бұл ретте валюталық әртараптандыру жалпы әртараптандырудың бір ғана элементі екенін түсіну қажет.
Бүгінде инвестордың міндеті әлдеқайда кеңейді. Оған басқа да ондаған көрсеткішті бақылауы қажет. Олардың қатарында:
- теңгелік құралдардың нақты кірістілігі
- инфляция
- ҚР Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесі
- теңгелік және долларлық құралдардың кірістілігі арасындағы айырмашылық
- мұнай бағасы
- төлем теңгерімі
- валютаға деген импорттық сұраныс
- бюджет және квазиқазыналық саясат және т.б.
Бұл ретте әр инвестор болашақтағы шығындарының әр валютадағы көлемін, инвестициялау мерзімін және портфель құнының жол берілетін төмендеу деңгейін алдын ала анықтауы қажет. Тек содан кейін ғана USD/KZT валюталық жұбы бойынша болжамды ескеруге болады.
Қорытындылай келе, табысты инвестициялау үшін белгілі бір уақыттан кейін теңге бағамының қандай болатынын дәл білу маңызды емес. Маңыздысы – теңге нығайған немесе, керісінше, әлсіреген жағдайда инвестициялық портфельдің көрсеткіштері қалай өзгеретінін түсіну.
AMarkets компаниясының талдаушысы Дәурен Жәңгір